Tình hình báo chí

Cơ sở pháp lý

Tác động

Đánh giá

TÌNH HÌNH BÁO CHÍ VIỆT NAM TRƯỚC KHI QUY HOẠCH

Theo Hội nghị báo chí toàn quốc (2018): Quy mô của mạng lưới báo chí quốc gia đã đạt đến mức khổng lồ: 935 cơ quan báo chí, bao gồm: 844 cơ quan báo chí in, 24 cơ quan báo chí điện tử độc lập, 67 đài phát thanh, truyền hình.  Trong đó có khoảng 41.000 người hoạt động trong lĩnh vực này, nhưng chỉ có hơn 21.000 nhà báo được cấp thẻ.

Sự phát triển về quy mô của báo chí Việt Nam

Những đóng góp cơ bản của báo chí

Báo chí đã thực sự trở thành cầu nối vững chắc giữa Đảng, Nhà nước và nhân dân, là diễn đàn tin cậy để nhân dân đóng góp ý kiến và trình bày nguyện vọng cá nhân. Báo chí chính thống vẫn giữ vai trò chủ đạo trong việc định hướng dư luận, đấu tranh phản bác các quan điểm sai trái, thù địch, góp phần duy trì sự ổn định chính trị và đồng thuận xã hội.

Những hạn chế và bất cập

Khuyết điểm lớn nhất trong giai đoạn này là tình trạng chồng chéo tôn chỉ, mục đích và sự lãng phí nguồn lực. Dù có hơn 900 cơ quan báo chí, nhưng chỉ có khoảng 20 cơ quan lớn thực sự có sức ảnh hưởng.
Nổi cộm và nhức nhối nhất là tình trạng “báo hóa tạp chí” và “báo hóa trang thông tin điện tử tổng hợp”. 

Nguyên nhân của thực trạng

Về nguyên nhân khách quan, sự bùng nổ của Internet và các nền tảng mạng xã hội xuyên quốc gia đã phá vỡ thế độc quyền thông tin của báo chí truyền thống.
Về nguyên nhân chủ quan, căn nguyên sâu xa nhất nằm ở bài toán tự chủ tài chính trong bối cảnh cơ quan chủ quản buông lỏng quản lý.

CƠ SỞ PHÁP LÝ
QUY HOẠCH BÁO CHÍ 2020-2025

Quan điểm, định hướng của Đảng về báo chí

Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XII của Đảng đã chỉ rõ nhiệm vụ: “Quy hoạch, sắp xếp lại hệ thống báo chí, truyền thông nhằm phát triển đi đôi với quản lý tốt; chú trọng nâng cao tính tư tưởng, tính giáo dục, tính văn hóa trong nội dung thông tin”.

Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa X về công tác tư tưởng, lý luận và báo chí cũng đã khẳng định nguyên tắc cốt lõi: “Báo chí phải đặt dưới sự lãnh đạo tuyệt đối, trực tiếp về mọi mặt của Đảng; kiên quyết không để tư nhân hóa báo chí dưới mọi hình thức”.

Luật Báo chí 2016

Về điều kiện hoạt động và thẩm quyền cấp phép: Luật quy định rõ quyền hạn của cơ quan quản lý nhà nước (Bộ Thông tin và Truyền thông) trong việc cấp, thu hồi giấy phép hoạt động báo chí (Điều 18).

Về tôn chỉ, mục đích: Luật Báo chí 2016 quy định rất chặt chẽ tại Điều 4 và Điều 15 về việc cơ quan báo chí phải hoạt động đúng định hướng, đúng chuyên ngành của cơ quan chủ quản. 

Quyết định số 362/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ

Quyết định số 362/QĐ-TTg ngày 03/4/2019 phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025 là văn bản trọng tâm, là bản lề định hình toàn bộ cấu trúc báo chí Việt Nam hiện đại.

Mục tiêu và quan điểm: Quyết định nhấn mạnh mục tiêu xây dựng nền báo chí chuyên nghiệp, nhân văn và hiện đại. 

Phương án sắp xếp theo từng khối:
Khối Trung ương: Mỗi Bộ, cơ quan ngang Bộ, cơ quan thuộc Chính phủ chỉ có tối đa 01 cơ quan báo và 01 tạp chí.
Khối địa phương: Mỗi tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương chỉ có 01 cơ quan báo in (thuộc Đảng bộ cấp tỉnh), 01 đài phát thanh và truyền hình, và 01 tạp chí văn nghệ.
Khối tổ chức xã hội - nghề nghiệp: Quy hoạch quy định các tổ chức Hội ở Trung ương chỉ được có tạp chí, không được có cơ quan báo. Quyết định này trực tiếp chấm dứt tình trạng các Hội nghề nghiệp sở hữu các tờ báo điện tử thông tin bách khoa tổng hợp.

Bộ Thông tin và Truyền thông ban hành Kế hoạch 1738/KH-BTTTT để cụ thể hóa Quyết định 362. Văn bản này đóng vai trò là bản hướng dẫn, quy định chi tiết hồ sơ, thủ tục, cách thức sáp nhập, chuyển đổi mô hình.

Lộ trình và trách nhiệm thực thi

Quy hoạch được thiết kế với lộ trình khoa học, chia làm 02 giai đoạn, đi kèm sự phân công trách nhiệm rõ ràng nhằm tránh xáo trộn lớn:
         Giai đoạn 1 (Đến hết năm 2020): Trọng tâm là hoàn thành sắp xếp các cơ quan báo chí của các tổ chức hội, đoàn
                                                                thể ở Trung ương và các Đài phát thanh - truyền hình địa phương.
         Giai đoạn 2 (Năm 2021 - 2025): Đây là giai đoạn hướng tới chiều sâu: xây dựng các cơ quan truyền thông chủ lực
                                                               đa phương tiện (như VTV, VOV, TTXVN, Báo Nhân Dân) làm nòng cốt định
                                                               hướng dư luận.

Trách nhiệm thực thi: Ban Tuyên giáo Trung ương giữ vai trò định hướng chính trị; Bộ Thông tin và Truyền thông chủ trì công tác cấp phép, thanh tra, kiểm tra; trong khi các cơ quan chủ quản (các Bộ, ngành, địa phương, Hội) trực tiếp chịu trách nhiệm xây dựng đề án sắp xếp tổ chức bộ máy, nhân sự và giải quyết chế độ chính sách cho người lao động dôi dư sau sáp nhập. 

TÁC ĐỘNG QUY HOẠCH BÁO CHÍ 2020-2025 ĐỐI VỚI BÁO CHÍ VIỆT NAM

Những chuyển biến tích cực

Tinh gọn bộ máy, nâng cao hiệu quả

Nâng cao chất lượng nội dung

Thúc đẩy chuyển đổi số

Sau hơn 5 năm thực hiện Quy hoạch báo chí, đến tháng 10 năm 2025, toàn hệ thống đã được sắp xếp, tinh gọn còn 39 cơ quan báo chí (giảm 50 cơ quan, tương đương 56,2%) và 325 đơn vị cấp phòng (giảm 241 phòng, ban, tương đương 42,5%).
Việc giảm mạnh đầu mối cơ quan và đơn vị trực thuộc còn góp phần khắc phục tình trạng phân tán, chồng chéo, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý; tạo điều kiện để các cơ quan báo chí tập trung nguồn lực đầu tư cho chuyển đổi số, đổi mới nội dung, hình thức tuyên truyền, đáp ứng yêu cầu trong giai đoạn mới.

Quyết định 362/QĐ-TTg đã tạo ra một cuộc “tổng rà soát”. Các tạp chí buộc phải thay đổi giao diện, thay đổi tần suất xuất bản và đặc biệt là kiểm soát chặt chẽ thẻ nhà báo, thẻ phóng viên. Quy hoạch buộc các tờ báo phải quay lại đúng “tôn chỉ mục đích”. Báo ngành nào viết về ngành đó, tránh tình trạng các tờ báo sa đà vào các nội dung lá cải, giật gân để câu view.

Việc tập trung nguồn lực giúp báo chí Việt Nam thoát khỏi tình trạng đầu tư manh mún, tạo điều kiện hình thành các “cơ quan truyền thông đa phương tiện chủ lực” có tiềm lực mạnh về công nghệ.
Dưới áp lực của cơ chế tự chủ, các tòa soạn đã ứng dụng mô hình Tòa soạn hội tụ (Converged Newsroom), nơi dữ liệu được xử lý tập trung và phân phối đa nền tảng (Multi-platform). Theo Quyết định 348/QĐ-TTg về Chiến lược chuyển đổi số báo chí, mục tiêu đến năm 2030 là 100% các cơ quan báo chí hoạt động theo mô hình này.
Việc ứng dụng trí tuệ nhân tạo (AI) và dữ liệu lớn (Big Data) trở thành công cụ đắc lực cho ngành báo chí hiện nay.
Ngoài ra, việc khai thác Big Data đã giúp các tòa soạn thấu hiểu sâu sắc hành vi và sở thích của từng phân khúc độc giả, từ đó triển khai mô hình cá nhân hóa nội dung.

Quy hoạch báo chí giai đoạn 2020–2025 đã chứng minh rằng tinh gọn bộ máy không phải là thu hẹp cơ học mà là tái cấu trúc để báo chí hoạt động chuyên nghiệp, hiện đại và hiệu quả hơn, khắc phục tình trạng chồng chéo, dàn trải và nâng cao chất lượng nội dung.

Thách Thức

Về nguồn nhân lực

Theo dự thảo báo cáo công tác báo chí năm 2024, cả nước hiện có khoảng 884 cơ quan báo chí, với khoảng 41.000 người làm việc trong lĩnh vực báo chí; trong đó tính đến tháng 12/2024 khoảng 21.000 người được cấp thẻ nhà báo.
Ngoài ra, đội ngũ phóng viên, biên tập viên ở nhiều cơ quan còn mỏng và chưa đồng đều về trình độ chuyên môn. Tỷ lệ người làm báo được đào tạo đúng chuyên ngành báo chí chưa cao, tính đến tháng 12/2023 trong 20.508 người được cấp thẻ báo chí có 7.587 trường hợp có bằng tốt nghiệp đại học trở lên ngành Báo chí. 

Theo số liệu được Bộ Thông tin và Truyền thông công bố tại hội thảo tháng 6/2024, doanh thu của báo, tạp chí trong 9 tháng năm 2023 giảm 9,4% so với cùng kỳ năm 2022; trong khi tổng nguồn thu của các đài phát thanh, truyền hình năm 2023 giảm 23% so với năm 2022.

Về tài chính

Dù chuyển đổi số đã trở thành yêu cầu bắt buộc, không ít cơ quan báo chí vẫn còn hạ tầng kỹ thuật thiếu đồng bộ, trang thiết bị lạc hậu, cơ sở dữ liệu phân tán và quy trình sản xuất nội dung chưa được hiện đại hóa.
Trong khi một số cơ quan lớn đã đầu tư tương đối bài bản cho nền tảng số, hệ sinh thái đa phương tiện và công nghệ phân phối nội dung, nhiều đơn vị nhỏ vẫn loay hoay với mô hình vận hành cũ.

Về công nghệ

Dù Quyết định 362/QĐ-TTg đã đặt ra mục tiêu sắp xếp hệ thống báo chí theo hướng tinh gọn, thực tế cho thấy nhiều cơ quan vẫn gặp khó khăn do chưa có quy định thật cụ thể, rõ ràng về loại hình, nhiệm vụ, cơ cấu và cơ chế tài chính.

Về tổ chức, quản lý

Từ những số liệu và thực trạng trên có thể thấy, quy hoạch báo chí đã góp phần quan trọng vào việc sắp xếp lại hệ thống theo hướng tinh gọn hơn, nhưng quá trình triển khai vẫn còn nhiều thách thức cần tiếp tục xử lý. Nhân lực chưa đồng đều, tài chính suy giảm, công nghệ lạc hậu và quản trị chưa theo kịp thực tiễn là những vấn đề nổi bật cần được tháo gỡ đồng bộ. chế tài chính.

Ý KIẾN, SUY NGHĨ CỦA NGƯỜI LÀM BÁO

Theo ông Phạm Ngọc Linh tại Hội thảo “Sơ kết, đánh giá việc thực hiện Quyết định 362/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025”:
Việc sơ kết, đánh giá công tác thực hiện Quy hoạch phát triển và quản lý báo chí toàn quốc đến năm 2025 là rất cần thiết để làm cơ sở cho các cấp có thẩm quyền xây dựng dự thảo Quy hoạch báo chí, xuất bản đến năm 2030, tầm nhìn 2050 bảo đảm thực chất, khả thi, phù hợp với xu thế phát triển.

Quy hoạch báo chí giai đoạn 2020 - 2025 được nhìn nhận như một bước chuyển mang tính bản lề.

Nhiều người trong ngành có thể cảm thấy áp lực, lo lắng khi một số đầu mối bị sáp nhập, vị trí việc làm thay đổi hoặc tiêu chuẩn công việc cao hơn trước.

Đánh giá của nhóm sinh viên thực hiện đề tài

Góc độ lịch sử báo chí

Đây là một cột mốc chuyển giao mang tính thời đại. Chúng ta đang chứng kiến sự khép lại của kỷ nguyên báo chí bao cấp, dàn trải về số lượng và mở ra chương mới của báo chí hội tụ, chuyên nghiệp.

Đạo đức nghề nghiệp và cuộc chiến chống tin giả

Thúc đẩy các tòa soạn phải liêm chính hơn để xây dựng lòng tin, bởi trong kỷ nguyên số, “niềm tin của độc giả chính là đơn vị tiền tệ mới”. Ngược lại, nhóm chúng em cũng bày tỏ sự lo ngại khi áp lực kinh tế có thể khiến một bộ phận nhà báo đánh đổi đạo đức để chạy theo xu hướng giật gân.

Khía cạnh kinh tế và công nghệ

Đây là hai yếu tố cộng sinh quyết định sự sống còn. Qua nghiên cứu, nhóm chúng em nhận thấy các mô hình kinh tế báo chí đa dạng (từ tổ chức sự kiện đến thu phí nội dung) chỉ thực sự thành công khi có sự hỗ trợ của hạ tầng công nghệ hiện đại như AI và Big Data. Nhóm chúng em đặc biệt nhấn mạnh: “Công nghệ không thay thế nhà báo, nhưng nó sẽ đào thải những nhà báo từ chối công nghệ.”

Ngày xuất bản: Ngày 06/05/2026
Nhóm thực hiện: Hồng Liên, Kim Ngân, Kiều Trang
Contact: 2556030055@hcmussh.edu.vn